Vita vinavyoendelea nchini Sudan vimesababisha vifo vya watu wasiopungua 60,000, huku takribani watu milioni 15 wakilazimika kuyahama makazi yao na maeneo makubwa ya nchi yakikabiliwa na njaa, kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na mashirika ya Umoja wa Mataifa.
Vita hivyo vilianza katikati ya Aprili 2023 kati ya Muungano wa Sudan Founding Alliance “Tasis” na jeshi linalohusishwa na mamlaka za Port Sudan. Mgogoro huo umeifanya zaidi ya watu milioni 30 kuhitaji msaada wa kibinadamu.
Mabomu ya angani yaongeza maafa Mashambulizi makali ya anga yanayofanywa na Jeshi la Sudan yamekuwa miongoni mwa sura zenye umwagaji mkubwa wa damu katika vita hivyo, kwa mujibu wa Alrakoba News.
Wakati mapigano ya ardhini kati ya jeshi na vikosi vya Tasis yakiendelea, matumizi ya ndege za kivita kushambulia maeneo yenye raia yamegeuza masoko, mikusanyiko ya watu na maeneo mengine ya kila siku kuwa maeneo ya mauaji na uharibifu mkubwa.
Ripoti za Amnesty International na Human Rights Watch zinaeleza kuwa jeshi limeripotiwa kutumia mapipa ya vilipuzi pamoja na mabomu yasiyo na mfumo wa kuyaelekeza, yakidondoshwa kutoka kwenye ndege za usafirishaji kama Antonov, pamoja na ndege za Sukhoi na MiG.
Wataalamu wanasema silaha hizo zisizo na mfumo wa uelekezaji zinaongeza hatari ya mashambulizi yasiyobagua, hasa katika maeneo yenye wakazi wengi, kwa kuwa ni vigumu kuhakikisha kuwa silaha hizo zinalenga maeneo ya kijeshi pekee.
Masoko na makazi yashambuliwa
Kwa mujibu wa ripoti hizo, mashambulizi kadhaa ya anga yamelenga soko kuu la Al-Kouma, hospitali na nyumba za jirani.
Mashambulizi hayo kwa pamoja yameripotiwa kusababisha vifo vya zaidi ya watu 100 na kujeruhi wengine wengi, wakiwemo wanawake na wafanyabiashara wa mitaani.
Mashambulizi pia yameripotiwa katika maeneo ya Kordofan, ikiwemo Abu Zabad, Wad Banda na maeneo yanayozunguka mji wa El Obeid, ambako masoko na vituo vikubwa vya biashara vimeshambuliwa kwa mabomu, na kusababisha uharibifu wa miundombinu ya maisha na kuteketea kwa maduka.
Katika mji wa Nyala, mashambulizi makali ya anga yameripotiwa kutokea katika vipindi mbalimbali kuanzia Desemba 2023 hadi mwaka 2026. Maeneo ya Al-Riyadh na Texas pamoja na masoko ya wananchi yameripotiwa kushambuliwa, huku mamia ya raia wakidaiwa kuuawa au kujeruhiwa katika matukio tofauti.
Mashambulizi hayo pia yamesababisha uharibifu mkubwa wa vituo vya huduma, pamoja na miundombinu ya umeme na maji.
Kwa wakazi wa maeneo yaliyoathiriwa, uwepo wa ndege za kivita angani umeleta hali ya hofu ya kudumu, huku kwenda sokoni, shuleni au kwenye vituo vya huduma za msingi kukionekana kuwa hatari kwa maisha..
“Mapipa ya vilipuzi” yaelezwa kuwa hatari
Amnesty International imeeleza mapipa hayo ya vilipuzi kuwa ni silaha mbaya zisizo na mfumo wa uelekezaji, ambazo hurushwa kwa mkono kutoka nyuma ya ndege za usafirishaji zinazoruka katika mwinuko mkubwa.
Kwa mujibu wa shirika hilo, njia hiyo haiwezeshi udhibiti sahihi wa eneo ambalo silaha itatua. Matumizi yake katika maeneo yenye raia yanaweza kusababisha madhara yasiyobagua na, iwapo shambulio litafanywa bila kutofautisha malengo ya kijeshi na raia, linaweza kuibua tuhuma za uhalifu wa kivita.
Mashahidi wadai maeneo ya raia kushambuliwa
Mashahidi kutoka maeneo yaliyoshambuliwa wameeleza hali tofauti na madai ya kuwepo kwa malengo ya kijeshi.
Katika kijiji cha Umm Qarfah, Kaskazini mwa Kordofan, wakazi wameripoti mashambulizi ya anga dhidi ya maeneo ya makazi, bila kuwepo kwa malengo ya kijeshi yaliyoonekana katika eneo hilo.
Mashambulizi yenye madai kama hayo pia yameripotiwa katika vijiji na miji mingine ya Kordofan Kaskazini na Kusini, Darfur na Blue Nile. Wakazi wamedai kuwa masoko, shule, misikiti na nyumba zimeshambuliwa katika maeneo ambayo hakukuwa na uwepo unaoonekana wa vikosi vya kijeshi.
Ingawa madai hayo ni magumu kuthibitishwa kwa uhuru kutokana na mazingira ya vita, vyanzo vya eneo hilo vinasema kuwa yamejitokeza mara kwa mara.
Matumizi ya mapipa ya vilipuzi yanaibua pia maswali makubwa ya kisheria na kimaadili.
Silaha hizo, ambazo zimetumika kwa kiwango kikubwa katika vita vya Syria, zimeelezwa kuwa zimeundwa kusababisha uharibifu mkubwa katika eneo pana.
Kwa kuwa hazina mfumo wa uelekezaji, matumizi yake katika maeneo yenye wakazi wengi huongeza uwezekano wa raia kupigwa na mashambulizi.
Madai mapya Kordofan
Katika tukio jingine, kundi la Emergency Lawyers lilisema katika taarifa yake ya Juni 30 kuwa ndege ya jeshi ilidondosha mapipa ya vilipuzi katika maeneo ya Umm Dubayb na Al-Zaraf, kaskazini mwa eneo la Umm Badr, katika Jimbo la Kordofan Kaskazini.
Shambulio hilo liliripotiwa kujeruhi makumi ya raia, wakiwemo watoto na wafugaji waliokuwa karibu na chanzo cha maji. Pia mifugo iliripotiwa kuuawa.
Eneo la Al-Zaraf, linalotumiwa na wachimbaji wadogo wa madini, pia lilishambuliwa, na kuwaweka raia waliokuwa wakifanya shughuli za uchimbaji katika hatari kubwa.
Emergency Lawyers ilidai kuwa maeneo hayo mawili hayakuwa na uwepo wowote wa kijeshi wakati wa shambulio na yalikuwa yakitumika kwa shughuli za kiraia pekee, ikiwemo kupata maji na uchimbaji mdogo wa madini.
Kundi hilo lilisema mashambulizi hayo ni mwendelezo wa mashambulizi ya anga yasiyobagua yanayodaiwa kufanywa na jeshi dhidi ya maeneo ya raia Kordofan Kaskazini tangu Oktoba 2023.
Mashambulizi hayo yameripotiwa kujumuisha matumizi ya mapipa ya vilipuzi na ndege zisizo na rubani, na kusababisha vifo na majeraha kwa raia, uharibifu wa mali na kuvuruga shughuli za kiuchumi na maisha ya wananchi.
Na Changamoto katika kuthibitisha madai
Hata hivyo, uthibitishaji huru wa matukio mengi unabaki kuwa changamoto kutokana na ugumu wa waandishi wa habari na watafiti kufika katika maeneo ya mapigano.
Maeneo mengi hayana usalama, mawasiliano yamekatika au yamekuwa hafifu, huku miundombinu ya afya na mfumo wa haki ukiwa umeathiriwa na vita.
Pamoja na changamoto hizo, mashambulizi ya anga dhidi ya maeneo yenye raia yameendelea kuwa miongoni mwa masuala makubwa yanayozua wasiwasi kuhusu ulinzi wa raia na uzingatiaji wa sheria za kimataifa za kibinadamu katika vita vinavyoendelea nchini Sudan.
