“Kwa hakika, nchi nzima imeharibiwa.” Hayo ni maneno ya uchungu ya Mariam, raia wa Sudan ambaye sasa anaishi katika kambi ya watu waliokimbia makazi yao mashariki mwa Chad, baada ya kulazimika kuikimbia nchi yake kutokana na milio ya risasi na mashambulizi ya anga yaliyofanyika tangu kuzuka kwa vita nchini humo Aprili 2023.
Mariam aliondoka Sudan akiwa na mkokoteni mdogo uliobeba vitu vichache alivyoweza kuokoa. Alijisajili katika kituo cha mapokezi cha Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Wakimbizi (UNHCR) mjini Adré, kabla ya kutembea kilomita kadhaa kuelekea katika kambi ya mpito ambako watoto wake watano walikuwa wakimsubiri.
Chad yenyewe inakabiliwa na changamoto kubwa, ikiwemo athari za mabadiliko ya tabianchi, mafuriko makubwa yanayofuatwa na vipindi vya ukame mkali, huku takribani theluthi moja ya wananchi wake wakiishi katika umaskini uliokithiri kwa kipato cha chini ya dola 2.15 kwa siku.
Hata hivyo, hali ya wananchi wa Sudan waliokimbilia Chad ni mbaya zaidi.
Vita hivyo vimeua karibu watu 200,000, huku wengine takribani milioni 14 wakilazimika kuyakimbia makazi yao ndani na nje ya Sudan. Aidha, zaidi ya watu milioni 30 wanahitaji msaada wa dharura wa kibinadamu.
Kwa mujibu wa UNHCR, hadi Septemba 25, 2026, zaidi ya watu 55,000 walikuwa wameikimbia Sudan na kuingia nchini Chad tangu mwanzoni mwa mwaka huu.
UNHCR imesema wiki iliyopita kulishuhudiwa ongezeko kubwa la watu wanaovuka mpaka, ambapo zaidi ya watu 400 kwa siku walikuwa wakivuka kupitia maeneo ya Adré na Tina, mashariki mwa Chad.
Mratibu wa Kanda wa UNHCR anayeshughulikia mgogoro wa Sudan, Mamadou Dian Balde, akiwa Nairobi, aliwaambia waandishi wa habari mjini Geneva kuwa idadi hiyo imeongezeka mara 20 ikilinganishwa na miezi iliyopita.
Katika eneo la Tina, kituo cha mapokezi kinahudumia zaidi ya wakimbizi 4,300, huku kukiwa na mahitaji makubwa ya huduma za msingi.
UNHCR pia imerekodi taarifa za wanawake na wasichana waliodai kufanyiwa vitendo vya ukatili mkubwa wakati wa safari yao ya kukimbilia Chad.
UNHCR imesema hali ni “mbaya sana” katika majimbo ya Darfur, magharibi mwa Sudan, huku ikiongeza kuwa wasiwasi unaongezeka kuhusu hali katika majimbo ya Kordofan na Blue Nile.
Mapigano, ukosefu wa usalama, mashambulizi ya anga na yale yanayotumia ndege zisizo na rubani yanasababisha watu wengi zaidi kuyakimbia makazi yao, huku hali hiyo pia ikifanya utoaji wa misaada ya kibinadamu kuwa mgumu.
Shirika hilo limeeleza kuwa athari za tabianchi, hususan ukame, zimeongeza changamoto za maisha, huku kukiwa na hofu kwamba msimu ujao wa mvua unaweza kusababisha wimbi jipya la watu kuyakimbia makazi yao katika eneo la Darfur.
Zaidi ya Wasudan milioni 3.5 wamekimbilia nchi jirani au kuomba hifadhi, hali inayoongeza mzigo kwa mataifa ambayo tayari yanakabiliwa na uhaba wa rasilimali na huduma.
Kwa sasa, ni takribani asilimia 18 tu ya dola bilioni 1.6 zinazohitajika katika mpango wa kikanda wa UN wa kukabiliana na mahitaji ya wakimbizi wa Sudan ambazo zimepatikana.
Mamadou Dian Balde amesema upungufu huo wa fedha una athari za moja kwa moja kwa watu wanaohitaji msaada.
Nchini Chad, zaidi ya wakimbizi 190,000 bado wanaishi katika maeneo ya mpakani kutokana na uhaba wa shughuli za kuwahamishia katika maeneo salama zaidi, huku ukosefu wa fedha ukitishia huduma za chakula na kuboresha mazingira ya maisha.
Wakati huohuo, Mkuu wa Jeshi la Sudan, Jenerali Abdel Fattah al-Burhan, amesema Jumamosi kwamba nchi yake “haitakubali shinikizo wala vitisho vya aina yoyote” na kwamba sauti yake itaendelea kusikika.
Kauli hiyo imekuja baada ya Marekani kukataa kumpa visa ya kuhudhuria mikutano ya Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa mjini New York, huku pia kukiwa na mvutano kuhusu pendekezo la kusitisha mapigano kwa ajili ya kuruhusu misaada ya kibinadamu.
Kukosekana kwa makubaliano ya kusitisha mapigano kwa ajili ya misaada kunaweza kuongeza hali mbaya ya kibinadamu nchini Sudan na kusababisha watu wengi zaidi kukimbilia nje ya nchi, wakati ukiendelea kuripotiwa ukiukwaji mkubwa wa haki za raia wasio na silaha.
Msimamo wa Al-Burhan wa kutaka ushindi wa kijeshi umejitokeza wakati Washington ikijaribu kusukuma pendekezo la kusitisha mapigano kwa siku 90, hatua ambayo inalenga kuweka mazingira ya kusitisha vita kabisa na kuanzisha mchakato wa kisiasa utakaopelekea utawala wa kiraia.
Baadhi ya ripoti zimehusisha msimamo wa Al-Burhan kuhusu kusitishwa kwa mapigano na kurejea kwa kauli mbiu za vuguvugu la Kiislamu katika mitaa ya Sudan. Ripoti hizo zimetaja maandamano yaliyokuwa na kauli dhidi ya Marekani pamoja na kuongezeka kwa matamshi makali kutoka kwa mkuu huyo wa jeshi dhidi ya mipango ya kumaliza vita.
Mwandishi wa habari Abdel Aziz Al-Khamis amesema uchambuzi wa mwenendo wa kisiasa na kijeshi nchini Sudan unaonyesha kuwepo kwa “mambo mapya yanayobadilisha uelewa wa hali hiyo.”
Anadai kuwa taarifa kutoka kwa vyanzo anavyovielezea kuwa vya kuaminika zinaonyesha kwamba vuguvugu la Kiislamu, katika mikutano yake ya hivi karibuni, limeamua kumuunga mkono Luteni Jenerali Abdel Fattah al-Burhan kuwa rais kwa awamu inayofuata, huku likianza maandalizi ya kisiasa kwa ajili ya mpango huo.
Kwa mujibu wa Al-Khamis, hatua hiyo imekuja wakati vuguvugu hilo likikabiliwa na shinikizo kubwa la kimataifa, ikiwemo kutajwa kama kundi la kigaidi na kufungiwa kwa mali zake.
Anasema hali hiyo imelilazimisha vuguvugu hilo kutafuta njia mpya ya kulinda ushawishi wake, huku Al-Burhan akionekana kuwa mtu anayeweza kutoa ulinzi wa kisiasa na kijeshi.
Hata hivyo, kuna tofauti kati ya kauli zinazotolewa hadharani na madai kuhusu mipango inayofanyika kwa siri.
Wakati taasisi ya kijeshi, kupitia kauli za Waziri wa Ulinzi, ikikanusha uhusiano wowote kati ya wanachama wa vuguvugu la Kiislamu na jeshi, na pia kuondoa picha za Rais wa zamani Omar al-Bashir katika ikulu ya rais, madai yaliyotolewa yanaeleza kuhusu juhudi zinazodaiwa kuratibiwa na Katibu Mkuu wa vuguvugu hilo, Ali Karti, za kuathiri mwelekeo wa kisiasa nchini humo.Uturuki imekuwa mwenyeji wa viongozi wa harakati za Kiislamu nchini Sudan, ambao wanaelezwa kuwa na ushawishi mkubwa ndani ya jeshi, huku Ankara ikitafuta pia kuongeza ushawishi wake nchini humo.
Uturuki imetumia kauli za kidini kuunga mkono uhalali wa jeshi la Sudan katika vita vyake dhidi ya Kikosi cha Rapid Support Forces (RSF).
Vyombo vya habari vya Uturuki, vikiwemo TRT, vimekuwa vikielezea mgogoro huo kama vita kati ya “serikali halali” na “makundi yenye silaha yasiyo halali”, huku ripoti hizo zikikosolewa kwa kutotilia mkazo tuhuma zinazolikabili jeshi la Sudan za kuhusika katika uhalifu wa kivita na ukiukaji mkubwa wa haki za binadamu.
Kwa mujibu wa taarifa hizo, Uturuki imetumia pia wanachama wa vuguvugu la Kiislamu nchini Sudan kuhamasisha uungwaji mkono wa kisiasa na wa vyombo vya habari kwa jeshi la Sudan, huku RSF ikiwasilishwa kama nguvu inayopinga harakati za Kiislamu.
Gazeti la The Washington Post liliripoti Machi 2025 kwamba nyaraka, mawasiliano, kumbukumbu za kibiashara na taarifa za safari za ndege zilionyesha kuwasili kwa silaha na ndege zisizo na rubani zilizotengenezwa Uturuki kwa ajili ya jeshi la Sudan.
Kampuni ya Sudanese Defense Industries Corporation ilisaini mkataba wa takribani dola milioni 120 na kampuni ya Uturuki ya Baykar kwa ajili ya kupata ndege zisizo na rubani pamoja na silaha, huku shehena hizo zikidaiwa kuwasili Sudan mwaka 2024.
Wataalamu kutoka Uturuki pia waliripotiwa kuwepo Sudan kusaidia katika uendeshaji wa vifaa hivyo.
Uwepo wa Saudi Arabia na Misri katika mgogoro wa Sudan umeelezwa kuwa na mwelekeo unaofanana na ule wa Uturuki, huku nchi hizo zikimpa Al-Burhan uungwaji mkono katika kipindi ambacho anakabiliwa na tuhuma nzito, zikiwemo mauaji ya raia wasio na silaha, matumizi ya silaha za kemikali zinazopigwa marufuku kimataifa na kuzuia juhudi za amani.
Saudi Arabia iliingia katika mgogoro wa Sudan kama mpatanishi kati ya pande zinazopigana, lakini baadaye ilionekana kuchukua msimamo wa kisiasa na kidiplomasia unaomuunga mkono Al-Burhan.
Reuters iliwahi kuripoti kwamba Saudi Arabia huenda ilihusika katika upatanishi wa mkataba wa silaha kutoka Pakistan kwenda kwa jeshi la Sudan wenye thamani ya takribani dola bilioni 1.5, kabla Riyadh kuomba mkataba huo usitishwe na kuijulisha Islamabad kwamba haitaufadhili.
Kwa upande wa Misri, awali ilihusika katika juhudi za kutafuta amani kwa hoja kwamba vita vya Sudan ni tishio kwa usalama wake wa kitaifa. Hata hivyo, baadaye msimamo wake wa kidiplomasia ulibadilika na kuonekana kuwa upande mmoja katika mgogoro huo.
Misri na Saudi Arabia zimetangaza rasmi kutambua jeshi la Sudan kama taasisi kuu ya serikali, licha ya kushiriki katika mpango wa Quad, unaohusisha pia Marekani na Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE).
Reuters iliripoti Novemba mwaka uliopita kwamba ndege aina ya drone za kivita za Uturuki zenye uwezo mkubwa zilipelekwa katika uwanja wa ndege uliopo karibu na mpaka wa kusini-magharibi mwa Misri.
Picha za satelaiti kutoka kampuni ya Marekani ya Vantor, inayojihusisha na teknolojia za anga za juu, zilionyesha uwepo wa drone kubwa katika njia ya kurukia ndege katika moja ya viwanja vya ndege vya East Oweinat katika tarehe mbalimbali, ikiwemo Septemba 29, Desemba 28 na Januari 9.
Katika muktadha huo, The New York Times pia ilichapisha picha zilizoonyesha ndege zisizo na rubani aina ya Akıncı katika Uwanja wa Ndege wa East Oweinat, zikidaiwa kutumika katika mashambulizi ya anga nchini Sudan.
Akıncı ni miongoni mwa ndege zisizo na rubani za kisasa zinazotengenezwa na kampuni ya ulinzi ya Uturuki, Baykar.
Ndege hiyo ina uwezo wa kuruka katika mwinuko mkubwa, kukaa angani kwa hadi saa 24 na kubeba aina mbalimbali za silaha.
Ripoti hizo zinaeleza kuwa huenda jeshi la Sudan lilipata ndege hizo kupitia uhusiano wake wa kijeshi na Ankara.
